Fatih İlçesi’nde,kuzeyde Tahtakale,güneyde Kapalıçarşı,doğuda Mahmutpaşa,Batıda Fuat Paşa Caddesi ve İstanbul Üniversitesi merkez binası ve bahçesi ile sınırlı eski semt.

Semtin kuruluşunun II.Mehmed (Fatih) dönemine (1451-1481) kadar gittiği sanılmaktadır.Semte adını da vermiş olan Mercan Ağa’nın kimliği tartışmalıdır.Kimi kaynaklarda,Mercan’da bir cami,çeşme ve sıbyan mektebi yaptırmış olan Mercan Ağa’nın Fatih’in darüssaade ağalarından olduğu yer almaktadır.Hadika,Mercan’daki Mercan Ağa Camii’nin banisinin Mercan Ağa olduğunu ve aynı yerde gömülü bulunduğunu yazarsa da,kendisinin darüssaade ağası olmadığını,caminin Darüssaade Ağası Camii diye anılmasının nedeninin,yangından sonra,muhtemelen 1114/1702′de,Darüssaade Nazırı Nezir Ağa tarafından yeniden yaptırılması olduğunu belirtir.

Kapalıçarşı’nın çekirdeğini oluşturan Eski Bedesten’in (İç Bedesten) bir Fatih dönemi yapısı olduğu,bu çevrede büyük çarşıların ve bir ticaret merkezinin oluşmasının Fatih dönemine gittiği düşünülecek olursa,aynı yörede ve bütünlükte yer alan Mercan’ın tarihinin de o kadar geriye gittiği varsayılabilir.Ayverdi,Mercan Ağa Camii Mahallesi’ni Fatih dönemi sonu mahalleleri arasında anar.İbrahim Paşa Camii nahiyesinde “Mahalle-i Mescid-i Mercan Ağa” adıyla kaydedildiğini ve vakfiye tarihinin 878/1473 olduğunu belirtir.

Mercan semtindeki cadde,sokak,mescit adları bölgenin ticari niteliğini,bir çarşı bölgesi olduğunu ortaya koymaktadır.Örücüler Camii (Mercan Ağa Camii),Terlikçiler Mescidi ( 1942′de tümüyle yıkılan Piri Mehmed Paşa Camii ),Çakmakçılar Yokuşu,Uzun Çarşı Caddesi ve Mercan Yokuşu olarak da bilinen Yağlıkçılar ve Örücüler Caddeleri,Ağızlıkçı,Hamamcı,Nargileci Sokakları,Şamdancı Sokağı,Dökmeciler Sokağı,Çarıkçılar,Sandalyeciler,Fincancılar vb. sokaklar,Kapalıçarşı ve Mahmutpaşa yöresinde de aynen görüldüğü gibi,çeşitli esnaf ve zanaatkar gruplarının adlarını taşımaktadır.

Bugün hemen hemen hiç konutun kalmadığı ( 1980′de Mercan Mahallesi sınırları içinde 2.150 dükkan ve işyerine karşılık sadece 15 konut vardı ) Mercan’da Osmanlı döneminde tüccar ve esnafın konakları,evleri bulunduğu bilinmektedir.Fatih döneminde,15.yy’ın son çeyreğinde Mercan Ağa Camii Mahallesi’nden başka Bezzaz-ı Cedid Mescidi Mahallesi’ni,Saman Veren-i Evvel (Saman Viran-ı Evvel )Mescidi ( veya Çukur Çeşme Mescidi )Mahallesi’ni ve Saman Veren-i Sani (Saman Viran-ı Sani )Mahallesi’ni de içeren Mercan semti,günümüzde,batıda Fuat Paşa Caddesi,güneyde Mercan Yokuşu ve onun güneydoğudaki devamı Çakmakçılar Yokuşu,doğuda,Fincancılar Sokağı ve kuzeyde Saman Veren-i Evvel Mescidi’nin yakınında İsmetiye ve Vasıf Çınar Caddeleri arasında kalan bölümdür.

Fatih dönemine kadar geriye giden tarihiyle Mercan’da,çoğu mescit ve han türünden,günümüze kadar gelebilmiş veya yok olmuş çeşitli tarihi binalar vardır.Kapalıçarşı’nın Örücüler Kapısı yakınındaki Mercan Ağa Camii muhtemelen 17.yy’da bütünüyle onarılmış,daha sonra da çeşitli dönemlerde yangınlar geçirmiş ve 1946′da restore edilirken orjinal halinden bambaşka bir görünüm kazanmış olmakla birlikte halen varlığını korumaktadır.Atik İrahim Paşa Camii,Çandarlı Halil Paşa oğlu Vezirazam İbrahim Paşa tarafından,Hadika’ya göre 1492-1494 arasında yaptırılmış,daha sonra yıkılmış ve onarılmıştır.

15.yy eseri Terlikçiler Mescidi ( Piri Mehmet Paşa Camii ) 1940′larda yıkılmıştır.Tahtakale’ye yakın Saman Veren-i Evvel(Çukurçeşme) Mescidi,Saman Emini Hoca Sinan’a atfedilir ve vakfiye tarihi 1478′dir.Çevrenin eski ve büyük hanlarından 17.yy yapısı Valide Han Çakmakçılar Yokuşu yakınındadır.Hanlarıyla ünlü olan semtte Fatih döneminde Mercan Odaları vardı.Ayakkabıcı,terlikçi bekar esnafı buralarda kalırdı.

Mercan,Fatih döneminden başlayıp 1960-1970′lere gelene kadar İstanbul’da pabuç ve terlikçiliğin merkezi sayılırdı.Mercan terlikleri   adeta tescilli bir marka gibiydi.Son 25 yılda,hele de 1980′den sonra Kapalıçarşı çevresinin ticari yapısındaki değişme Mercan’ı etkiledi.Burası yine bir çarşı ve yoğun bir ticari semt olarak kalmakla birlikte dükkan ve işyerlerinin yapısı değişti ve çeşitlendi.Halen    bu bölge her çeşit toptan ve perakende ticaretin yapıldığı işyerleri,dükkan ve hanlarla doludur.

İstanbul’un eski semtlerinin tümü gibi Mercan da,tarih boyunca yangın felaketlerine uğramış;semtteki evler,dükkanlar,işyerleri yanmıştır.Haziran 1645′teki yangın,1790′da Uzunçarşı’dan başlayan yangın,1795′te,1911′de ve 1927′de çıkan yangınlarda semt.büyük hasar görmüştür.

Kaynakça,”Dünden Bugüne İstanbul Ansiklopedisi”-Sf.393